Có một kiểu giáo viên khiến đứa trẻ cảm thấy, một cách lặng lẽ và trọn vẹn, rằng mình được an toàn. Tôi đã dành cả sự nghiệp để cố trở thành kiểu giáo viên ấy. Và mỗi lần tiến gần hơn một chút, tôi lại nhận ra mình chỉ đang bắt chước một người đàn ông mặc áo len cardigan.

Tôi yêu quý Mister Rogers. Không phải theo kiểu hoài niệm, ủy mị như một tấm thiệp chúc mừng — tôi yêu quý ông như người học việc yêu quý người thầy của mình. Bởi vì càng dạy lâu, tôi càng hiểu rằng sự dịu dàng mà mọi người còn nhớ từ Mister Rogers’ Neighborhood không phải là sự mềm yếu. Đó là một công trình được thiết kế kỹ lưỡng. Đằng sau giọng nói chậm rãi và chiếc áo len có khóa kéo ấy là một trong những bộ óc nghiêm cẩn nhất từng làm việc với trẻ nhỏ — một người nghiêm túc nghiên cứu tâm lý học trẻ em, cân nhắc từng chữ một, và tin rằng thế giới nội tâm của một đứa trẻ là điều thiêng liêng, hệ trọng.

Đây là một bức thư tình gửi người đàn ông ấy. Và tôi hy vọng đây cũng là một bài học nhỏ, hữu ích cho bất kỳ phụ huynh hay giáo viên nào muốn nói chuyện với trẻ theo cách ông đã làm.

Tôi, trên chiếc sofa của Mister Rogers. (Chạm vào bất kỳ bức ảnh nào để phóng to.)

Người đàn ông sau chiếc áo cardigan

Khu phố — nơi cả một thế hệ cảm thấy như ở nhà.

Fred McFeely Rogers sinh năm 1928 tại Latrobe, bang Pennsylvania. Ông học âm nhạc, trở thành mục sư được phong chức của Giáo hội Trưởng Lão, và suýt nữa đã gắn trọn đời mình với bục giảng — cho đến khi ông nhìn thấy truyền hình thời kỳ đầu và kinh hoàng trước cách nó đối xử với trẻ em. Ông quyết định sử dụng nó, thay vì quay lưng với nó. Mister Rogers’ Neighborhood được phát sóng trên truyền hình công cộng từ năm 1968 đến 2001, gần 900 tập, tất cả đều do cùng một người đàn ông nói năng nhỏ nhẹ ấy viết kịch bản, dẫn chương trình và phần lớn tự sáng tác nhạc.

Đến cuối đời, ông là một trong những nhân vật được vinh danh nhiều nhất trong văn hóa Mỹ: hai giải Peabody, bốn giải Daytime Emmy, giải Emmy Thành tựu trọn đời (1997), được đưa vào Đại sảnh Danh vọng Truyền hình (1999), khoảng bốn mươi bằng tiến sĩ danh dự, và năm 2002 là Huân chương Tự do của Tổng thống — vinh dự dân sự cao quý nhất của nước Mỹ. Viện Smithsonian còn lưu giữ một trong những chiếc áo len đỏ của ông. Vậy mà vinh dự ông dường như trân trọng nhất chỉ đơn giản là được trẻ em tin tưởng.

Bí mật của ông là một nhà khoa học

Đây là điều mà hầu hết mọi người không bao giờ biết. Vào những năm 1950, khi đang học tại Chủng viện Thần học Pittsburgh, Rogers được cử đến làm việc dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Margaret McFarland, một nhà tâm lý học trẻ em tại Đại học Pittsburgh. Bà là người đồng sáng lập Trung tâm Gia đình & Trẻ em Arsenal cùng với bác sĩ nhi khoa Benjamin Spock và nhà phân tâm học Erik Erikson — một tập hợp thực sự lừng lẫy của ngành phát triển trẻ em thế kỷ hai mươi.

McFarland trở thành động cơ thầm lặng của khu phố ấy. Suốt hơn ba mươi năm — thường là hằng tuần, có khi hằng ngày — bà và Rogers gặp nhau để cùng bàn về kịch bản, bài hát và cảm xúc của trẻ em. Bà xem lại từng lời ông viết. Bà định hình cách trình bày những chủ đề khó. Rogers gọi bà là người có ảnh hưởng lớn nhất đến sự nghiệp của mình, và bà đã trao cho ông một niềm tin chưa bao giờ rời khỏi chương trình: như một đồng nghiệp từng nói, với McFarland, việc học thực sự chỉ có thể diễn ra trong một mối quan hệ yêu thương.

Đây là điều tôi mong giáo viên và phụ huynh nghe thấy nhất: sự ấm áp ấy được xây trên sự nghiêm cẩn. Sự điềm tĩnh là một kỷ luật. Rogers đã kết hợp sự dịu dàng của một mục sư với độ chính xác của một nhà tâm lý học phát triển — và chính sự kết hợp đó khiến ông trở thành người mà một đứa trẻ bốn tuổi có thể tin tưởng.

“Freddish”: lòng tốt được thiết kế từng chữ một

Vì Rogers biết rằng trẻ nhỏ hiểu ngôn ngữ theo nghĩa đen, ông viết lại những câu nói bình thường cho đến khi chúng không thể bị hiểu sai. Đoàn làm phim nửa đùa nửa thật gọi thứ phương ngữ riêng này là “Freddish” (“tiếng Fred”). Một nhà sản xuất từng tóm gọn cả chương trình trong năm chữ: “there were no accidents” — không có gì là ngẫu nhiên. Khi một kịch bản để cô y tá nói sẽ “blow up” (bơm phồng, nhưng cũng có nghĩa là “làm nổ tung”) chiếc vòng bít đo huyết áp, Rogers đã cho thu âm lại — vì “blow up” có thể làm trẻ sợ — thành nhẹ nhàng bơm không khí cho nó phồng lên. Ông thậm chí còn viết một bài hát để trấn an trẻ rằng các em sẽ không bao giờ, không bao giờ bị trôi tuột xuống lỗ thoát nước bồn tắm.

Năm 1977, hai biên kịch của ông viết một cuốn cẩm nang nhại lại đầy trìu mến, trình bày chín bước mà Rogers thực chất đã dùng để chuyển một ý nghĩ đơn giản thành điều an toàn cho trẻ mẫu giáo. Hãy xem điều gì xảy ra với một câu đơn giản — “It is dangerous to play in the street” (Chơi ngoài đường là nguy hiểm) — khi nó đi qua từng bước:

Đó không phải là sự cầu kỳ. Đó là sự tôn trọng. Và đó là điều thực tế nhất mà tôi từng học được từ ông: trước khi nói với một đứa trẻ, hãy hình dung chính xác suy nghĩ của các em sẽ đi về đâu.

Bạn làm gì với cơn giận trong lòng?

Ông chưa bao giờ thôi coi trọng việc vui chơi — đó là cách trẻ em làm những công việc quan trọng nhất của mình.

Rogers chưa bao giờ giả vờ rằng tuổi thơ chỉ toàn nắng ấm. Ông làm cả những tập phim về cái chết, ly hôn, sự ganh tị giữa anh chị em, bệnh viện và nỗi sợ hãi. Khi Robert Kennedy bị ám sát năm 1968, và một lần nữa sau vụ tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001, ông đã nói chuyện trực tiếp với những đứa trẻ đang hoảng sợ và cha mẹ các em. Lời khuyên được trích dẫn nhiều nhất của ông — trong bất kỳ khoảnh khắc đáng sợ nào, hãy tìm những người đang giúp đỡ — đến từ điều mà chính mẹ ông đã dặn ông.

Phương pháp của ông luôn như nhau, và đó là tâm lý học trẻ em thuần túy: gọi tên cảm xúc, và cho trẻ biết rằng cảm xúc ấy là được phép. Ông thậm chí đã viết một bài hát — “What Do You Do with the Mad That You Feel?” (Con làm gì với cơn giận trong lòng?) — với mục đích duy nhất là nói với trẻ rằng tức giận là bình thường và con có thể chọn cách xử lý nó. Nhiều thập kỷ sau, các nhà tâm lý học gọi điều này là trí tuệ cảm xúc; Trung tâm Trí tuệ Cảm xúc của Đại học Yale đã xây dựng cả một khung phương pháp (RULER) xoay quanh việc nhận biết và gọi tên cảm xúc. Rogers đã làm điều đó, đầy dịu dàng, từ năm 1968.

Ngày ông cứu truyền hình công cộng

Ngày 1 tháng 5 năm 1969, ngân sách cho truyền hình công cộng sắp bị cắt giảm một nửa. Rogers ngồi trước một thượng nghị sĩ đầy hoài nghi và thiếu kiên nhẫn tên là John Pastore, và nói trong sáu phút, không cần giấy ghi chú. Ông nói rằng “kịch tính nội tâm của tuổi thơ” còn cuốn hút hơn bất kỳ cảnh bạo lực hoạt hình nào — rằng không cần phải đánh ai vào đầu thì mới tạo được ý nghĩa trên màn ảnh. Rồi ông chỉ đơn giản đọc lời bài hát của mình về cách đối diện với cơn giận. Vị thượng nghị sĩ cộc cằn, xúc động thấy rõ, đáp rằng ông nổi da gà — và có vẻ như Rogers vừa giành được hai mươi triệu đô la. Và ông đã giành được thật. Đến nay đây vẫn là một trong những lời điều trần lặng lẽ mà mạnh mẽ nhất từng được ghi lại, và rất đáng để bạn dành ra sáu phút buổi tối — đây là đoạn phim ấy:

Fred Rogers trước Thượng nghị sĩ Pastore, ngày 1 tháng 5 năm 1969. Nếu video không hiện ra, hãy xem trên kênh chính thức Mister Rogers’ Neighborhood.

Có thật sự hiệu quả không? Nghiên cứu nói gì

Cũng hợp lý khi hỏi liệu tất cả sự dịu dàng ấy có đạt được điều gì đo lường được không. Bằng chứng cho thấy là có. Ngay từ năm 1976, các nhà nghiên cứu đã phát hiện rằng trẻ mẫu giáo xem Mister Rogers’ Neighborhood thể hiện hành vi hướng thiện với người khác — tử tế, giúp đỡ, kiên nhẫn — nhiều hơn hẳn so với những trẻ không xem. Cách tiếp cận của ông ngày nay được công nhận là một mô hình sớm và nhân văn của điều mà trường học gọi là học tập cảm xúc – xã hội (SEL), và Trung tâm Fred Rogers tại Đại học Saint Vincent đến nay vẫn đào tạo giáo viên theo hướng này. Một nghiên cứu gần đây thậm chí còn cho thấy những đoạn phim ngắn về Rogers có thể khiến những người trẻ đã trưởng thành vốn hay hoài nghi nhìn thế giới một cách thiện ý hơn. Hóa ra, khu phố ấy cũng tốt cho cả người lớn.

Mister Rogers dạy gì cho một giáo viên (và một phụ huynh)

Khi tôi viết những câu chuyện luyện ngữ âm (phonics) cho học trò của mình, hay ngồi đối diện một đứa trẻ đang lo lắng, đinh ninh rằng mình “dở tiếng Anh”, tôi luôn cố làm điều ông đã làm. Đây là những điều tôi đã học được để mang vào mỗi buổi học — và bất kỳ phụ huynh nào cũng có thể mang vào phòng khách nhà mình:

Điều cuối cùng ấy thực ra là toàn bộ bí mật. Ông từng nói rằng khoảng không giữa một người đang cố nói điều chân thật và một người đang cố lắng nghe điều đó là mảnh đất thiêng. Tôi tin như vậy. Đó là lý do tôi dạy học.

Một điều nữa thôi — 143

Fred Rogers thích con số 143. Một chữ cái trong “I”, bốn chữ cái trong “love”, ba chữ cái trong “you”. I love you. (Tôi yêu bạn.) Ông giữ con số ấy bên mình suốt cuộc đời. Tôi nghĩ đó mới là chương trình học thật sự ẩn sau tất cả những bài ngữ âm, những con rối và những chiếc áo len cardigan: rằng mỗi đứa trẻ đều đáng để ta chậm lại, đáng để ta chọn từng lời, đáng được yêu thương đúng như con người các em.

Đó là người hàng xóm mà tôi vẫn đang cố gắng trở thành. Nếu bạn đang dạy hay đang nuôi dạy một đứa trẻ, tôi mong bạn sẽ cùng tôi cố gắng.

Thật là một cảm giác tuyệt vời. 🚋