Đôi mắt có thể thay đổi điều bạn nghe

Một thí nghiệm nhỏ về cách mắt và tai phối hợp với nhau — và vì sao sự phối hợp ấy lại khác nhau trong mỗi ngôn ngữ.

---

Trước hết, hãy thử một điều. Xem đoạn video ngắn bên dưới. Lần đầu, hãy nhắm mắt lại và chỉ nghe. Lần thứ hai, hãy xem lại với đôi mắt mở.

Âm thanh không hề thay đổi. Tai bạn cũng không di chuyển. Nhưng âm thanh bạn nghe được có thể đổi khác — bởi vì lần thứ hai, đôi mắt của bạn đang giúp bạn nghe.

🔊 Chạm vào video và bật âm thanh — điều này chỉ hiệu quả khi có tiếng.

Điều gì vừa xảy ra?

Đây là một trò đánh lừa nổi tiếng của bộ não, gọi là hiệu ứng McGurk. Khi nghe một người nói, chúng ta không chỉ dùng tai. Chúng ta còn nhìn môi, răng, lưỡi và hàm của họ. Rồi bộ não trộn lẫn điều chúng ta nghe với điều chúng ta thấy, và đưa cho ta một âm thanh duy nhất.

Phần lớn thời gian, mắt và tai đồng ý với nhau nên ta chẳng bao giờ để ý. Nhưng khi chúng bất đồng — khi tai nghe một đằng còn mắt thấy một nẻo — điều bất ngờ sẽ xảy ra. Rất thường xuyên, đôi mắt thắng.

Một tai nạn may mắn năm 1976

Hiệu ứng này có tên gọi, và thậm chí có cả nơi sinh. Nó được phát hiện tình cờ vào năm 1976 bởi hai nhà khoa học, Harry McGurk và John MacDonald, tại Đại học Surrey ở Anh. Họ đang nghiên cứu cách trẻ sơ sinh học hiểu tiếng nói.

Một hôm, một kỹ thuật viên ghép âm thanh “ba” vào đoạn video quay một cái miệng đang nói “ga”. Khi hai nhà khoa học phát lại, cả hai đều nghe thấy một âm thứ ba — “da” — vốn không có trong âm thanh lẫn hình ảnh. Bộ não của họ đã lặng lẽ tạo ra một âm thanh hoàn toàn mới từ mắt và tai gộp lại. Họ viết về điều đó trên tạp chí khoa học Nature, trong một bài báo ngắn với nhan đề rất đẹp: “Hearing Lips and Seeing Voices” (Nghe đôi môi và nhìn thấy giọng nói). Từ đó đến nay, giới khoa học đã trích dẫn bài báo này hơn 4.800 lần.

Nghe không chỉ là việc của đôi tai. Đó là một quyết định mà bộ não bạn đưa ra — bằng mọi manh mối nó có thể tìm thấy.

Người anh em vui tính: khi bộ não nghe thấy điều nó mong đợi

Đôi mắt không phải thứ duy nhất có thể đánh lừa đôi tai. Kỳ vọng của bạn cũng làm được. Danh hài người Anh Peter Kay đã dựng nên một trong những tiết mục nổi tiếng nhất của mình đúng từ ý tưởng này. Ông mở một đoạn ngắn của bài hát quen thuộc, rồi nói với khán giả lời sai — và bỗng nhiên tất cả đều nghe ra phiên bản ngớ ngẩn thay vì lời thật. Và đây mới là điều kỳ lạ: một khi đã nghe theo cách của ông, bạn không thể nghe lại cho đúng được nữa.

Peter Kay, The Tour That Didn’t Tour Tour — tiết mục kinh điển “lời bài hát nghe nhầm” của ông.

Hiệu ứng McGurk dùng đôi mắt của bạn; Peter Kay dùng kỳ vọng của bạn. Nhưng cả hai đều mở cùng một cánh cửa trong não: chúng ta không chỉ đơn thuần tiếp nhận âm thanh — chúng ta đoán nó, bằng tất cả những gì mình đã biết. Một câu hát nghe nhầm thậm chí còn có tên riêng: mondegreen.

Vì sao đây là phần hai

Ở phần một, chúng ta đã nói rằng ngôn ngữ bạn nói định hình cách bạn nghĩ. Phần hai đi sâu thêm một bước, và lạ lùng thêm một bước: ngôn ngữ bạn nói còn có thể định hình cách bạn cảm nhận thế giới — thậm chí cả cách bạn nghe.

Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm hiệu ứng McGurk với người từ nhiều quốc gia. Họ phát hiện rằng mối liên hệ giữa mắt và tai không mạnh như nhau ở mọi người.

• Liên hệ mạnh: người nói tiếng Anh, Tây Ban Nha, Ý, Đức, Hà Lan và Thổ Nhĩ Kỳ thường cảm nhận ảo giác này rất rõ. Đôi mắt của họ kéo đôi tai đi rất mạnh.
• Liên hệ yếu hơn: người nói tiếng Trung phổ thông và tiếng Nhật thường cảm nhận yếu hơn nhiều. Đôi tai của họ giữ vững lập trường.

Vì sao lại thế? Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu, nhưng có hai ý tưởng thú vị. Thứ nhất, tiếng Trung và tiếng Nhật chứa rất nhiều ý nghĩa trong thanh điệu và cao độ — thông tin mà đôi tai phải bắt lấy hết sức cẩn thận — nên những người nghe này có lẽ đã học cách tin vào tai mình nhiều hơn. Thứ hai, thói quen văn hóa liên quan đến giao tiếp bằng mắt và việc nhìn vào khuôn mặt cũng có thể góp phần.

Còn một manh mối nữa cho thấy điều này được hình thành chứ không phải bẩm sinh. Ở trẻ em nói tiếng Anh, sự phối hợp mắt–tai này mạnh lên rõ rệt trong khoảng 6 đến 8 tuổi. Ở trẻ em Nhật, nó gần như đi ngang. Vậy nên phần lớn điều đó được ngôn ngữ và văn hóa nơi ta lớn lên lặng lẽ nhào nặn.

Điều này có ý nghĩa gì nếu bạn đang học tiếng Anh

Nếu tiếng mẹ đẻ của bạn dựa nhiều vào đôi tai, việc nghe tiếng Anh có thể cảm thấy khó hơn mức đáng ra phải thế. Tiếng Anh giấu rất nhiều thông tin trên đôi môi và khuôn mặt. Tin vui là: bạn có thể luyện cho đôi mắt trợ giúp.

Mặt đối mặt, mỗi âm thanh đều có một hình dạng bạn có thể nhìn thấy.

Hãy nhìn miệng. Hãy chọn video, không chỉ âm thanh. Trong lớp của chúng tôi, giáo viên cố ý quay mặt về phía học viên, để họ có thể nhìn thấy hình dạng của từng âm. Đọc khẩu hình không phải là gian lận — đó chính xác là cách những người nghe thành thạo vẫn đang nghe, mà chẳng hề hay biết.

Một suy nghĩ cuối cùng

Chúng ta thích tin rằng nghe là chuyện đơn giản: một âm thanh đi vào, và ta biết đó là gì. Nhưng hai người có thể ngồi cùng một căn phòng, nghe cùng một giọng nói, mà thật lòng nghe ra hai từ khác nhau — chỉ vì họ lớn lên với những ngôn ngữ khác nhau.

Ngôn ngữ của bạn không chỉ nằm trong miệng bạn. Nó nằm trong tai bạn — và hóa ra, cả trong đôi mắt bạn nữa.