Powiem to wprost, póki jeszcze mogę: jeszcze nie jest nielegalne zauważyć to, na co zaraz zwrócę uwagę. Nie jest nielegalne to zapisać. Nie jest nielegalne to opublikować ani przeczytać. Ciągle podkreślam jeszcze, bo to cały sens tej sprawy. Rzekomo jesteśmy wolni. Więc korzystajmy z tej wolności, zanim ktoś zdecyduje, że już nam wystarczy.

Oto rzecz, nad którą nie mogę przestać się zastanawiać.

Ponad jeden na pięciu pracujących Kanadyjczyków otrzymuje wypłatę od rządu. Nie jako kontrahent. Nie jako dostawca. Jako faktyczny pracownik sektora publicznego — federalnego, prowincjonalnego lub miejskiego, wliczając osoby pracujące w służbie zdrowia, edukacji i opiece społecznej. Najnowsze dane mówią o około 21.5%% siły roboczej, jednym z najwyższych udziałów od ponad trzydziestu lat. A tam, gdzie siedzę, we wschodniej Kanadzie, jest jeszcze gorzej — albo lepiej, zależnie od tego, kto podpisuje twoją wypłatę — bo to prawie 30%.

Zastanów się nad tym przez chwilę. Zaokrąglij w dół, żeby być hojniejszym. Wyobraź sobie salę ze stu pracującymi osobami, z których dwadzieścia pracuje dla tego samego szefa. Jeden szef. Dwudziestu pracowników na stu. To nie jest przypis. To jest blok wyborczy, grupa czytelników, baza reklamowa i lista źródeł — wszystko naraz.

A teraz zadaj sobie uczciwe pytanie. Gdybyś prowadził gazetę w tej sali — prawdziwą, "wolną prasę" — jak bardzo chciałbyś opublikować trudny materiał o szefie? O tym, jak szef kogoś zawiódł? Zmarnował pieniądze? Złamał obietnicę? Zastanowiłbyś się nad tym. Pomyślałbyś o tej dwudziestce. O ich współmałżonkach, emeryturach, subskrypcjach i o rządowych wydatkach na reklamy, które po cichu utrzymują twoją redakcję. I gdzieś w tym rozważaniu, bez żadnej notatki z góry, historia staje się trochę łagodniejsza. Albo nie pojawia się wcale.

Nikt nie musi niczego cenzurować. Wystarczy matematyka. Dwudziestu na stu to wystarczająca matematyka.

Gdyby to było siedmiu na stu? Inna historia. Siedem osób nie przeraża redakcji. Siedem osób nie przeraża nikogo. Można by napisać wszystko o szefie, który zatrudnia tylko siedmiu z twojej setki.

Co prowadzi mnie, naturalnie, do Chin.

Słyszymy — nieustannie, z wypiekami na twarzy — że Chiny to przestroga. Klatka. Miejsce, gdzie państwo trzyma wszystkich w garści, gdzie państwo jest wszędzie i wszyscy się boją. I nie zamierzam bronić chińskiego rządu; mieszkałem obok przez piętnaście lat i mam własne zdanie. Ale oto liczba, której nikt nie cytuje. Według tej samej miary, której używamy dla kanadyjskich 21,5 procent, udział chińskich pracowników na państwowej pensji to około 23%%. Niektóre szacunki podają więcej.

A pocieszająca fikcja działa właśnie dlatego, że dwadzieścia na sto osób ma wszelkie powody, by w nią wierzyć, a prasa, która mogłaby ją przebić, ma wszelkie powody, by im na to pozwolić.

Skoro już rozdawane są przestrogi, porozmawiajmy o Stanach Zjednoczonych. Kraina wolnych ludzi. Kraj, który zamyka więcej swoich obywateli niż prawie jakiekolwiek inne państwo na świecie — w szczytowym momencie mniej więcej jeden na studorosłych Amerykanów za prawdziwymi kratami, i wciąż, po dekadzie spadków, jeden z najwyższych wskaźników uwięzienia na Ziemi. Prawdziwe więzienie, nie metafora. Przemysłowe, z akcjonariuszami. Pieniądze są dobre, bo klienci nie mogą wyjść.

A dolar pozostaje cenny, bo jeśli zdecydujesz, że wolisz go nie używać, to cię zastrzelą. Jest do tego wojsko. Jestem pewien, że Stany Zjednoczone nie były w Iraku dlatego, że brokuły były ich głównym eksportem. To na pewno nie miało nic wspólnego z tym, co tam wychodzi z ziemi i w jakiej walucie musisz to kupować.Clinton o Kaddafim: Przyszliśmy, zobaczyliśmy, on umarł!Czy coś mi umknęło? Bo z mojego punktu widzenia wygląda na to, że petrodolar i grupy lotniskowców to dwa końce tego samego uścisku dłoni. Ale co ja tam wiem. Jestem tylko facetem, który głośno liczy, co — powiedzcie ze mną — jeszcze nie jest nielegalne.

Oto co mnie dobija w kanadyjskiej wersji tego wszystkiego. Gdyby naprawdę siedem osób mogłozarządzać setką — gdyby rząd był tak szczupły i tani — to czy nie płacilibyśmy nauczycielom jakby przyszłość od nich zależała? Czy nie zostałoby pieniędzy na rzeczy, na których nam podobno zależy? Zamiast tego zbudowaliśmy coś ogromnego, powolnego i coraz mniej wydajnego na wydanego dolara, a uczyniliśmy z tego największego pojedynczego pracodawcę ludzi, których zadaniem rzekomo jest to kwestionować. Marnotrawstwo jest epickie. I szkoda — naprawdę, wkurzająco szkoda — że pewna warstwa wiecznie zadowolonych w Ottawie nie raczy tego zauważyć, nie mówiąc już o naprawieniu.

Na pewno nie raczyli zauważyć mnie.

Jestem Kanadyjczykiem. Wróciłem do domu po większości dorosłego życia spędzonego za granicą, budując coś, ucząc się rzeczy, które ten kraj mógłby wykorzystać. Wysłałem ponad czterystaCV. Nie czekam na gabinet na rogu. Proszę, mniej więcej, o pracę. Jakąkolwiek pracę. Robiąc cokolwiek.A stawka za to, jak mi mówią, to czekać — rok, półtora, czasem dwa — i traktować to czekanie jak coś normalnego. Po prostu tak jest.Drzwi namalowane na ścianie. 

To nie wydaje się w porządku, prawda? To nie jest w porządku. A powód, dla którego nie czytasz o tym więcej — o rządzie, który po cichu zawodzi obywateli, którym rzekomo służy, jednego powracającego Kanadyjczyka na raz — jest taki sam, jak powód, dla którego w ogóle nie czytasz zbyt wiele naprawdę trudnych rzeczy o tym rządzie. Dwadzieścia na sto. Matematyka sama cenzuruje, żeby nikt nie musiał.

Piszę to, bo kocham ten kraj na tyle, by powiedzieć mu prawdę: możecie lepiej niż to.Chciałbym być dla niego użyteczny. W najgorszym razie mogę być tym, który mówi cicho to, co jeszcze wolno powiedzieć.

Więc oto to jest. Na piśmie. Póki jeszcze nie jest to nielegalne.